Τετάρτη, 31 Οκτωβρίου 2012

ΝΟΕΜΒΡΗΣ

«Τον Νοέμβρη και Δεκέμβρη φύτευε καταβολάδες»

«Όταν έρθει ο Νοέμβρης, σιγομπαίνει κι ο χειμώνας»



  Ο Νοέμβριος σπορέας, χειρόγραφο του 1346 από τη Μονή Βατοπεδίου, Αγ.Όρος



Ο μήνας Νοέμβριος έχει πάρει την ονομασία του από τον εξελληνισμένο τύπο του λατινικού November (novem στα λατινικά σημαίνει εννέα) και είναι ο ενδέκατος μήνας του Γρηγοριανού ημερολογίου, με διάρκεια 30 ημερών.

Στην αρχαία Ελλάδα, ο Νοέμβριος ήταν ο πέμπτος μήνας του αττικού έτους και είχε το όνομα «Μαιμακτηρίων», το οποίο προέρχεται από ένα από τα ονόματα του θεού Δία (μαιμάκτης σημαίνει θυελλώδης) και χρησιμοποιείται για να δείξει πως ο Δίας ήταν ορμητικός και θυελλώδης, όπως και ο αγέρας που δυναμώνει και παγώνει τα πάντα τον χειμώνα . Τότε, διοργανώνονταν γιορτές, τα Μαιμακτήρια, γιορτή που γινόταν προς τιμήν του Δία στην αρχή του χειμώνα για να μην έχει πολύ κρύο και δυνατούς ανέμους κατά την χειμερινή περίοδο.

Τότε ξεκινούσε η σπορά και γιόρταζαν τα Θεσμοφόρια, καθώς και άλλες γιορτές που γίνονταν προς τιμήν της θεάς Δήμητρας και συμμετείχαν μόνο γυναίκες.
Ο Ησίοδος, τονίζει πως πρέπει να προσεύχεται κανείς στη Δήμητρα και το Δία πριν αρχίσει τη σπορά, ώστε να έχει μια πλούσια σοδειά.

Οι σημερινοί γεωργοί προσεύχονται στον Θεό, την Παναγία και τους Αγίους πριν ξεκινήσουν το σπάρσιμο. Αν στους αρχαίους χρόνους υπήρχε η θεά Δήμητρα, η μεγάλη θεά των «δημητριακών» καρπών, σήμερα, στους μήνες της φθινοπωρινής σποράς υπάρχει η Παναγία η Μεσοσπορίτισσα.

Πολλοί συνηθίζουν να πηγαίνουν στην εκκλησία ένα μέρος του καρπού που έχουν για σπορά για να ευλογηθεί. Επίσης, κάποιοι γεωργοί συνηθίζουν να μην ξυρίζονται μέχρι να τελειώσει η σπορά, ώστε «όπως ο ριπτόμενος εις τήν γην σπόρος φυτρώση πλουσίως, ως τα γένεια αυτού». Ένα άλλο έθιμο που παρατηρείται στα νησιά κυρίως, είναι να γεμίζουν τη σκάφη με διαλεχτό σπόρο και να ανάβουν τρία κεριά μέσα σε αυτή, τα οποία να είναι ευλογημένα από την εκκλησία, για το καλό της σποράς.

Μια ακόμη αντίληψη που υπάρχει σχετικά με τη σπορά, είναι πως οι γεωργοί πρέπει να έχουν φάει πριν αρχίσουν οποιαδήποτε δουλειά στο χωράφι, για να προκόψει η εργασία που θα κάνουν. Συνήθως, είχαν μαζί τους αμύγδαλα, σταφίδες, καρύδια και παξιμάδια. Πολύ σημαντικό, είναι να ξεκινήσουν τη σπορά με τη «γέμιση» του φεγγαριού. Αρκετοί πιστεύουν πως αν γίνει το σπάρσιμο την Τρίτη και την Παρασκευή, δεν θα βγει καλή η σοδειά. Είναι εξίσου κακό να ξεσπείρουν το Σάββατο, γιατί όπως λένε: «Σάββατο κάμε την αρχή, μα ξόφληση μην κάμεις».

Την ημέρα της σποράς, οι γεωργοί ξεκινούν από νωρίς το πρωί να πηγαίνουν στα χωράφια τους, για να αποφύγουν να συναντήσουν κάποια πρόσωπα που θεωρούν ότι θα τους φέρουν κακό γούρι και δεν θα πάει καλά η σοδειά τους. Δεν επιτρεπόταν να βγάλουν οτιδήποτε άλλο εκτός σπιτιού, παρά μόνον τους σπόρους.
Μέσα στο σακούλι με τους σπόρους, έχουν και ένα κομμάτι χάλυβα, για να είναι γεροί όπως το σίδερο.

Πριν ξεκινήσουν, έκαναν το σταυρό τους κοιτάζοντας την ανατολή και εύχονταν «καλά μπερικέτια» (να αποδώσει ο καρπός, πλούσιο κάρπισμα). Μετά έσκαβαν ένα λάκκο στη γωνιά του χωραφιού και μέσα τοποθετούσαν ένα ρόδι και ένα σκόρδο, τα οποία θα πάρουν μαζί τους όταν τελειώσουν τη δουλειά τους. Το ρόδι συμβολίζει την αφθονία και το σκόρδο χρησιμοποιείται για να διώχνει τις βασκανίες, το κακό μάτι.
Σε κάποιες άλλες περιοχές, όπως στην Καστανιά Κατερίνης, συνηθίζεται να περνούν ένα καρφί μέσα από ένα σκόρδο και ένα ρόδι να τα δένουν με κόκκινη μάλλινη κλωστή γύρω-γύρω, δημιουργώντας ένα κουβάρι και το τοποθετούν στο σακί με τους σπόρους. Όταν τελειώσουν τη σπορά, βάζουν σε ένα λάκκο στο χωράφι και το κουβάρι αυτό.

Στα μέσα του Νοεμβρίου, η δύση της Πούλιας σηματοδοτεί την έλευση του χειμώνα.
Η ώρα κατά τη διάρκεια της νύχτας προσδιοριζόταν με βάση την Πούλια.
«Στις δεκαφτά ή στις δεκαχτώ πέφτει η Πούλια στο γιαλό και πίσω παραγγέλνει: Μηδέ στανίτσα στα βουνά, μήτε γιωργός στους κάμπους», λέει μια παροιμία. Εδώ διαπιστώνεται ξανά ότι η παραδοχή αυτή πηγάζει από την αρχαιότητα, καθώς ο Όμηρος, ο Ησίοδος και ο Πτολεμαίος αναφέρουν στα έργα τους ότι με τη δύση του αστερισμού των Πλειάδων (της Πούλιας), ξεκινά η επιδείνωση του καιρού και το τέλος των ταξιδιών στη θάλασσα, λόγω των ισχυρών ανέμων.

Τέλος, ο Νοέμβριος είναι ο μήνας όπου αρχίζει η συγκομιδή της ελιάς. Το πρωτολάδι το πηγαίνουν στην εκκλησία για να το ευλογήσει ο παπάς. Όταν δίνουν λάδι, εύχονται «και του χρόνου πιότερο» ή «και του χρόνου να μην το χωρούν τα κιούπια».



 Το μάζεμα της ελιάς από το λαϊκό ζωγράφο Θεόφιλο Χατζημιχαήλ

\
Άλλα ονόματα για τον Νοέμβριο είναι: Βροχάρης (επειδή πέφτουν πολλές βροχές), Ανακατωμένος (λόγω των καιρικών συνθηκών), Χαμένος (επειδή μικραίνει η διάρκεια της μέρας), Σποριάς (από τη σπορά), Μεσοσπορίτης (επειδή πολλοί αγρότες βρίσκονται στη μέση της σποράς), Αγιαντριάς (από τη γιορτή του Αγίου Αντρέα), Ταξιάρχης (από τη γιορτή των Ταξιαρχών), Φιλιππιάτης (από τη γιορτή του Αγίου Φιλίππου), Παχνιστής (γιατί τα ζώα τρώνε την τροφή τους στο παχνί), Σκιγιάτης (από τη νύχτα), Κρασομηνάς (επειδή ανοίγονται και δοκιμάζονται τα κρασιά), Τρυγομηνάς (για τα μέρη που έχουν καθυστερημένα τρύγο, όπως για παράδειγμα η περιοχή Οινόη του Πόντου) και Νειαστής (από το ρήμα νειάζω που σημαίνει οργώνω).



Στο επόμενο άρθρο, θα γίνει περιγραφή των εθίμων που σχετίζονται με τις γιορτές του Νοεμβρίου.



ΠΗΓΕΣ - ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ:

  1. Άλκη Κυριακίδου-Νέστορος: Οι 12 μήνες, Τα λαογραφικά, Εκδ. Μάλλιαρης-Παιδεία, Β' Έκδοση, 1986
  2. Εφημερίδα Η Καθημερινή, Επτά Ημέρες, Κυριακή, 4 Νοεμβρίου 2001/ Αφιέρωμα στο μήνα Νοέμβριο   
  3. Βασίλης Λαμνάτος: Οι μήνες στην αγροτική και ποιμενική ζωή του λαού μας, Εκδ. "Δωδώνη", 1987
  4. Γεώργιος Μέγας: Ζητήματα Ελληνικής Λαογραφίας, Εκδ. Ακαδημία Αθηνών, 1975
  5. Τάκης Νατσούλης: Προλήψεις και δεισιδαιμονίες, Λαογραφικά σημειώματα, Εκδ. Π. Χιωτέλλης, 1987  
  6. Δημήτρη Σταμέλου: Λαογραφική πινακοθήκη, Θέματα και μορφές από τη λαϊκή λατρεία και το λαϊκό μας βίο και πολιτισμό, Εκδ. Πιτσίλος, 1994 
  7. Κ. Ρωμαίου: Κοντά στις ρίζες, Έρευνα στον ψυχικό κόσμο του ελληνικού λαού, 1959

1 σχόλιο:

  1. Πολύ ενδιαφέρον άρθρο!Συγχαρητήρια!
    Καλό μήνα!
    Και καλή αρχή!!!

    ΑπάντησηΔιαγραφή